سرنوشت آبی صنایع بورسی 

به گزارش صدای بورس، در ماه‌های اخیر، هم‌زمان با تشدید کمبود منابع آبی و انرژی در کشور، داده‌های منتشرشده از سوی سازمان بورس و اوراق بهادار تصویری روشن از عمق ناترازی در صنایع بورسی ترسیم کرده است.

بر اساس تازه‌ترین آمار منتشرشده در گزارش «میزان مصرف انرژی گاز، سوخت و خوراک، آب و برق مصرفی در صنایع با اهمیت و انرژی‌بر بازار سرمایه»، بخش قابل توجهی از صنایع بزرگ کشور درگیر تغییرات غیرمنتظره در الگوی مصرف و افزایش هزینه‌های ناشی از ناترازی انرژی شده‌اند؛ روندی که هم‌زمان با افزایش نرخ آب صنعتی، رشد مصرف برق و کاهش عرضه گاز، به کاهش سودآوری و بعضاً توقف خطوط تولید منجر شده است. در همین حال، وزارت نیرو از تداوم خشکسالی‌ها، کاهش تولید برق‌آبی و فرسودگی نیروگاه‌ها سخن می‌گوید و بورس انرژی ایران نیز با معرفی ابزارهای جدید مالی برای مدیریت مصرف و تأمین مالی پروژه‌های زیرساختی تلاش دارد سهم بازار را در رفع ناترازی‌ها افزایش دهد.

صنایع انرژی‌بر زیر فشار ناترازی
گزارش اداره میزهای صنعت و رتبه‌بندی ناشران سازمان بورس در دو مقطع شهریور و مهر ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که مصرف گاز، برق و آب در صنایع بورسی روندی ناپایدار و همراه با نوسانات شدید داشته است. این گزارش، که صنایع فلزات اساسی، سیمان، آهک و گچ، محصولات شیمیایی، فرآورده‌های نفتی و استخراج کانه‌های فلزی را به‌عنوان شاخص‌ترین صنایع انرژی‌بر بررسی کرده، بیانگر تغییرات معنی‌دار در میزان مصرف و هزینه انرژی است. در مهرماه، مصرف گاز در مقایسه با شهریور حدود ۹ درصد کاهش یافت، اما در میان صنایع مختلف، تصویر یکسانی دیده نمی‌شود. در حالی‌که مصرف گاز در صنایع فلزات اساسی، سیمان و استخراج کانه‌های فلزی افزایش داشته، صنایع عرضه برق و بخار، محصولات شیمیایی و فرآورده‌های نفتی کاهش مصرف را تجربه کرده‌اند. این تغییرات که بخشی از آن به محدودیت‌های تأمین سوخت بازمی‌گردد، اثر مستقیمی بر عملکرد خطوط تولید و نرخ بازدهی شرکت‌ها گذاشته است. در سوی دیگر، مصرف برق در مهر نسبت به ماه قبل ۱۳ درصد افزایش یافته است. صنایع فلزات اساسی با رشد ۲۰ درصدی و محصولات شیمیایی با افزایش ۱۲.۵ درصدی، بیشترین سهم را در این افزایش داشته‌اند. رشد مصرف برق در حالی اتفاق افتاده که وزارت نیرو هم‌زمان از تداوم خاموشی‌های پراکنده در مناطق صنعتی و کاهش ظرفیت نیروگاه‌های آبی به دلیل کمبود آب خبر داده است. این هم‌زمانی نشان می‌دهد بخشی از افزایش مصرف ناشی از انتقال بار تولید از واحدهای متوقف‌شده به واحدهای در مدار بوده و فشار مضاعفی بر شبکه برق و هزینه تولید وارد کرده است. مصرف آب نیز روندی متفاوت داشته است. گزارش بورس نشان می‌دهد در مهر نسبت به شهریور، مصرف آب صنایع بورسی حدود ۵ درصد کاهش یافته اما این میانگین پنهان‌کننده تفاوت‌های بزرگی میان بخش‌هاست. در برخی صنایع از جمله فلزات اساسی و فرآورده‌های نفتی، کاهش ۷ تا ۱۳ درصدی ثبت شده، اما در گروه استخراج کانه‌های فلزی، افت مصرف آب تا ۴۶ درصد گزارش شده است. چنین افتی بیش از آنکه نشانه بهبود بهره‌وری باشد، از محدودیت‌های جدی در تأمین آب حکایت دارد.

هزینه آب در مدار صعود
یکی از نکات قابل توجه در داده‌های اخیر، جهش نرخ آب صنعتی در صنایع بورسی است. میانگین نرخ هر مترمکعب آب مصرفی در صنعت استخراج کانه‌های فلزی در بهار امسال به حدود ۶۹۴ هزار ریال رسیده که بالاتر از میانگین سه صنعت دیگر یعنی فلزات اساسی، عرضه برق و محصولات شیمیایی است. این ارقام نشان می‌دهد هزینه تأمین آب در صنایع معدنی از سایر بخش‌ها پیشی گرفته و به عامل تعیین‌کننده‌ای در ساختار هزینه تبدیل شده است. در صنعت فولاد، بر اساس توضیحات ارائه‌شده توسط شرکت فولاد خوزستان، افزایش نرخ آب ناشی از تفکیک تعرفه مصارف صنعتی و فضای سبز و تغییر وزن نرخ‌ها در دوره‌های کاهش تولید بوده است. از اردیبهشت سال جاری، نرخ پایه هر مترمکعب آب صنعتی ۲۶۴ هزار ریال تعیین شده که نسبت به سال گذشته حدود دو برابر افزایش یافته است. این در حالی است که نرخ آب فضای سبز ۳۲ هزار ریال بوده و سهم آن در دوره‌های افت تولید باعث کاهش میانگین نرخ گزارش‌شده در برخی ماه‌ها شده است. افزایش هزینه‌های انرژی تنها به آب محدود نمی‌شود. میانگین نرخ هر کیلووات ساعت برق مصرفی در صنایع بزرگ طی سال گذشته حدود ۱۶ هزار ریال بوده، اما در سال جاری با اجرای قانون مانع‌زدایی از صنعت برق و خرید بخشی از برق از بورس انرژی، نرخ متوسط به حدود ۲۵ هزار ریال رسیده است. در صورت ادامه روند فعلی و کمبود عرضه از سوی توانیر، این نرخ می‌تواند به سطوح بالاتری نیز برسد.

ناترازی انرژی در آینه سیاست‌گذاری
در حالی‌که داده‌های سازمان بورس از نوسان شدید مصرف انرژی در صنایع بورسی حکایت دارد، وزارت نیرو نیز تصویری نگران‌کننده از وضعیت ناترازی انرژی ارائه کرده است. وزیر نیرو در گزارش اخیر خود به مجلس اعلام کرد ناترازی اقتصادی، تغییر اقلیم و فرسودگی زیرساخت‌ها، چرخه تأمین انرژی کشور را دچار اختلال کرده است. به گفته او، در ابتدای دولت فعلی، میزان ناترازی برق به حدود ۲۰ هزار مگاوات رسیده بود که خاموشی صنایع و بخش خانگی را به‌دنبال داشت. افزایش مصرف ناشی از رشد جمعیت، تغییر الگوی زندگی و توسعه فناوری‌های پرمصرف در دوره‌های جدید صنعتی (انقلاب صنعتی چهارم و پنجم) موجب شده تقاضا برای برق در کشور به‌طور فزاینده‌ای رشد کند. هم‌زمان، کمبود سرمایه‌گذاری و عدم تکمیل چرخه نیروگاه‌های ترکیبی و تجدیدپذیر باعث شده بخش قابل توجهی از نیاز کشور با سوخت‌های آلاینده‌ای چون مازوت تأمین شود؛ سوختی که علاوه بر کاهش راندمان نیروگاه‌ها، آسیب‌های زیست‌محیطی گسترده‌ای بر جای گذاشته است. در حوزه آب نیز وضعیت مشابهی برقرار است. به گفته وزیر نیرو، خشکسالی‌های پی‌درپی پنج‌ساله و کاهش بارش‌ها سبب شده حدود ۴۰ درصد از ظرفیت تولید برق‌آبی کشور از دست برود. این مسئله نه‌تنها عرضه برق را کاهش داده، بلکه در برخی مناطق موجب خروج نیروگاه‌ها از مدار به دلیل کمبود آب در سیستم‌های خنک‌کاری شده است. در نتیجه، حتی در ماه‌هایی که دما کاهش یافته، خاموشی‌ها ادامه یافته‌اند. در بخش آب و آبفا نیز، فهرستی بلند از طرح‌های نیمه‌تمام بر جای مانده است. در حال حاضر بیش از ۵۶۷ طرح ناتمام با نیاز مالی بالغ بر ۲۰۰۰ همت در کشور وجود دارد، در حالی‌که کل بودجه سالانه این بخش حدود ۱۰۰ همت است. به این ترتیب، تکمیل این پروژه‌ها در صورت تداوم وضعیت موجود بیش از دو دهه زمان خواهد برد. هم‌زمان، سرانه آب تجدیدپذیر کشور از حدود ۶۸۰۰ مترمکعب در سال ۱۳۳۵ به ۱۱۰۰ مترمکعب در سال جاری رسیده و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۱۴۲۰ به زیر هزار مترمکعب سقوط کند.

بورس انرژی و مسیر جبران ناترازی
در سوی دیگر این معادله، بورس انرژی ایران تلاش دارد تا از مسیر ابزارهای مالی، سهم خود را در رفع ناترازی آب و انرژی افزایش دهد. بر اساس اعلام مدیرعامل بورس انرژی، این بازار طی سال گذشته توانسته ابزار تأمین مالی برای پروژه‌هایی به ارزش ۱۵ هزار میلیارد تومان فراهم کند و در سال جاری تاکنون نیز ۶ هزار میلیارد تومان تأمین مالی جدید ثبت کرده است. این بازار اکنون تنوعی از ابزارها و تابلوهای معاملاتی را در حوزه نفت، گاز، برق و آب در اختیار دارد. از جمله، گواهی‌های صرفه‌جویی در حوزه برق و گاز که برای شرکت‌های صنعتی قابل معامله است، و در آینده نزدیک گواهی صرفه‌جویی آب نیز به این مجموعه افزوده خواهد شد. همچنین با همکاری سازمان حفاظت محیط‌زیست، ابزارهای مرتبط با انتشار کربن در حال طراحی است تا امکان مبادله و تأمین مالی پروژه‌های کاهش آلاینده‌ها فراهم شود. در کنار این ابزارها، بازار آب‌های نامتعارف نیز در مرحله توسعه قرار دارد. در سال گذشته حدود ۳۰۰ هزار مترمکعب آب از سوی شرکت آب و فاضلاب تهران در این بازار عرضه و اغلب توسط صنایع و شهرداری‌ها خریداری شده است.

شماره ۶۱۵ هفته نامه اطلاعات بورس